Τα Ιωάννινα εμφανίζονται στην 754η θέση ανάμεσα σε 761 ευρωπαϊκές πόλεις στην κατάταξη του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος για τον εκτιμώμενο κίνδυνο θνησιμότητας που συνδέεται με την ατμοσφαιρική ρύπανση, σύμφωνα με την αποτύπωση της περιόδου 2024-2025. Το στοιχείο αυτό δεν περιγράφει τον αέρα μιας συγκεκριμένης ημέρας· περιγράφει τη σχετική θέση της πόλης στο ευρωπαϊκό σύνολο. Το ερώτημα που ανακύπτει είναι πρακτικό: πώς μπορείτε, ως κάτοικος ή επισκέπτης, να δείτε τι αναπνέετε σήμερα και πώς να το ερμηνεύσετε χωρίς να υπερεκτιμήσετε ή να υποτιμήσετε τον κίνδυνο.
Τι δείχνει και τι δεν δείχνει η κατάταξη
Η κατάταξη του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος εξετάζει την έκθεση του πληθυσμού σε τρεις ρύπους: τα λεπτά αιωρούμενα σωματίδια PM2.5, το διοξείδιο του αζώτου (NO2) και το όζον (O3). Στην ίδια αξιολόγηση, 14 ελληνικές πόλεις βρίσκονται στο 30% των ευρωπαϊκών πόλεων με τον υψηλότερο εκτιμώμενο κίνδυνο θνησιμότητας από ρύπανση, ενώ έξι ελληνικές πόλεις βρίσκονται στο τελευταίο 10% της κατάταξης. Η Αθήνα καταγράφεται στην 745η θέση, η Θεσσαλονίκη στην 729η, η Λάρισα στην 726η, τα Τρίκαλα στην 697η και ο Βόλος στην 654η.
Είναι σημαντικό να κρατήσετε μια διάκριση: η θέση στην κατάταξη δεν είναι μέτρηση της στιγμής. Δεν σας λέει αν αυτό το πρωί μπορείτε να τρέξετε στον παραλίμνιο δρόμο. Γι’ αυτό χρειάζεστε ζωντανά δεδομένα, και εκεί η εικόνα εξαρτάται από το ποιος σταθμός μετρά και τι μετρά.
Ο δείκτης AQI και οι πέντε ρύποι
Ο Ευρωπαϊκός Δείκτης Ποιότητας του Αέρα (Air Quality Index – AQI) αντανακλά τον πιθανό αντίκτυπο της αέριας ρύπανσης στην υγεία και υπολογίζεται από τις συγκεντρώσεις πέντε ρύπων: σωματίδια PM10, λεπτόκοκκα PM2.5, όζον (O3), διοξείδιο του αζώτου (NO2) και διοξείδιο του θείου (SO2). Στις δημόσιες απεικονίσεις που βασίζονται στο σύστημα μοντέλων WRF/CAMx των ομάδων ΜΕΤΕΟ και UESG, οι τιμές δεν περιλαμβάνουν τις συγκεντρώσεις από μεταφορά σκόνης — μια λεπτομέρεια που μετρά τις ημέρες με αφρικανική σκόνη, όταν η αίσθηση στον αέρα μπορεί να είναι χειρότερη από την ένδειξη.
Η χρωματική κλίμακα του δείκτη είναι το πιο χρήσιμο εργαλείο για τον μη ειδικό: η πράσινη κατηγορία σημαίνει χαμηλή επιβάρυνση. Σε σχετική ανακοίνωση της Περιφέρειας Θεσσαλίας, μετά τη μεγάλη πυρκαγιά στην περιοχή του Ωραιοκάστρου, οι μετρήσεις του περιφερειακού δικτύου σταθμών έδειξαν συγκεντρώσεις PM2.5 και PM10 σε φυσιολογικά επίπεδα και δείκτες στην πράσινη κατηγορία σε όλες τις περιφερειακές ενότητες. Το παράδειγμα δείχνει πόσο σημαντικό είναι να κοιτάτε την ένδειξη και όχι μόνο την είδηση.
Γιατί τα PM2.5 αφορούν τις ευάλωτες ομάδες
Τα λεπτά αιωρούμενα σωματίδια PM2.5 έχουν ιδιαίτερη σημασία επειδή, λόγω του μικρού μεγέθους τους, μπορούν να εισχωρήσουν βαθιά στους πνεύμονες· η μακροχρόνια έκθεση σε αυτά συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο αναπνευστικών και καρδιαγγειακών παθήσεων. Το διοξείδιο του αζώτου παράγεται κυρίως από διαδικασίες καύσης, με την οδική κυκλοφορία να αποτελεί σημαντική πηγή εκπομπών στα αστικά κέντρα, ενώ το όζον κοντά στην επιφάνεια σχηματίζεται μέσω φωτοχημικών αντιδράσεων. Στην επιβάρυνση συμβάλλει και η θέρμανση των κτιρίων.
Αν ανήκετε σε ευάλωτη ομάδα — άτομα με αναπνευστικά ή καρδιαγγειακά νοσήματα, ηλικιωμένοι, μικρά παιδιά — η πρακτική συνέπεια είναι να κοιτάτε πρώτα τα PM2.5 και μετά τον συνολικό δείκτη. Οι τιμές-κατώφλια που εφαρμόζονται σε εθνικό επίπεδο για την προστασία των ομάδων αυτών δεν αναφέρονται στις πηγές που εξετάστηκαν· αρμόδιοι να τις ανακοινώσουν είναι οι υγειονομικές αρχές και το Υπουργείο Υγείας.
Πού βρίσκονται τα δεδομένα για τα Γιάννενα
Για τα Ιωάννινα, η πιο άμεση δημόσια πηγή ζωντανών μετρήσεων που τεκμηριώνεται είναι οι σελίδες ποιότητας αέρα του meteo.gr, οι οποίες εμφανίζουν τον ευρωπαϊκό δείκτη AQI ανά περιοχή και στηρίζονται στο σύστημα WRF/CAMx με βάση εκπομπών του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Πρόκειται για προσομοίωση, όχι για μέτρηση αισθητήρα στη γωνία του δρόμου σας, και γι’ αυτό αντιμετωπίζεται ως ένδειξη τάσης και όχι ως ακριβής τιμή.
Σε επίπεδο δήμου, ο «ΜΕΤΡΟΝΟΜΟΣ – Metronome» του Δήμου Ιωαννιτών, δράση προϋπολογισμού 1 εκατ. ευρώ στο πλαίσιο του NetZeroCities και της Ευρωπαϊκής Αποστολής για τις 100 Κλιματικά Ουδέτερες και Έξυπνες Πόλεις, περιλαμβάνει την ποιότητα της ατμόσφαιρας στα πεδία ανάλυσής του, μαζί με την ενεργειακή απόδοση κτιρίων, το αστικό πράσινο και τις μεταφορές. Επικεφαλής εταίρος είναι ο Δήμος Ιωαννιτών, με τη συμμετοχή του Δήμου Κοζάνης, του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, της Break Even Consulting και της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής. Η πλατφόρμα σχεδιάστηκε ως εργαλείο σχεδιασμού και αξιολόγησης παρεμβάσεων· δεν περιγράφεται ως σελίδα ζωντανών μετρήσεων για το κοινό, και το αν θα γίνει κάτι τέτοιο δεν έχει ανακοινωθεί.
Για όσους θέλουν να εξοικειωθούν με ονόματα και ορολογία μέσα από παιχνίδι, υπάρχει και ένα δανέζικο εργαλείο, το Forfatter krydsord, που βοηθά στην αναζήτηση ονομάτων συγγραφέων με βάση τον αριθμό γραμμάτων.
Πότε να αφήσετε την υπαίθρια άσκηση
Ο συνδυασμός των παραπάνω δίνει ένα απλό πρωτόκολλο. Ελέγξτε τον δείκτη AQI για την περιοχή σας πριν βγείτε, κοιτάξτε χωριστά τα PM2.5 αν ανήκετε σε ευάλωτη ομάδα, και θυμηθείτε ότι οι τιμές του μοντέλου δεν περιλαμβάνουν σκόνη από μεταφορά — τις ημέρες με σκόνη η πραγματική έκθεση μπορεί να είναι μεγαλύτερη. Αν η ένδειξη είναι επιβαρυμένη, μεταφέρετε την προπόνηση σε εσωτερικό χώρο ή σε ώρα με μικρότερη κυκλοφορία, και αποφύγετε τη βαριά άσκηση κοντά σε κεντρικούς δρόμους.
Να θυμάστε, τέλος, τι δεν γνωρίζουμε ακόμη: δεν υπάρχει στις διαθέσιμες πηγές περιγραφή δικτύου σταθμών ΕΔΠΑΡ ή αισθητήρων του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων με δημόσια ζωντανή ροή για την πόλη. Αν χρειάζεστε τέτοια στοιχεία, αρμόδιοι να τα επιβεβαιώσουν είναι ο Δήμος Ιωαννιτών, το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας.
